Widok katedry w Faras od strony południowo-wschodniej. Były pokryte malowidłami o tematyce religijnej, powstającymi przez blisko 700 lat nieprzerwanego funkcjonowania świątyni, to jest od VIII do XIV w. Wielkiego Komu, kryje nie starożytną świątynię egipską, ale wspaniale zachowane ruiny średniowiecznej katedry biskupów Pachoras (Faras). Ocalenie choćby części najcenniejszych zabytków stało się palącym problemem nie tylko dla władz egipskich i sudańskich, ale także dla środowiska archeologicznego.

Madaba in the past and today

Na ścianach kościoła dokonano największego odkrycia – olbrzymiego zespołu należących do wschodniochrześcijańskiego kręgu kulturowego malowideł ściennych pochodzących z okresu pomiędzy VII a XIV stuleciem, zachowanych w kilku warstwach. W trakcie badań obszarów przy granicy sudańsko-egipskiej na terenie Faras naukowcy natrafili na pozostałości nubijskiej katedry z VIII wieku. Jubileusz odkrycia polskich archeologów ma przypomnieć o ich pracy, a także zaangażowaniu muzealników i konserwatorów, dzięki którym malowidła z w Faras przetrwały do dziś. Jubileusz 60-lecia misji profesora Michałowskiego ma przypomnieć o pracy archeologów, muzealników i konserwatorów, dzięki którym malowidła z katedry w Faras przetrwały do dziś. Jest to jedyna w Europie i wyjątkowa w skali światowej stała ekspozycja zabytków sztuki nubijskiej z okresu chrześcijańskiego.

Od Faras do współczesnych badańOdkrycie w Faras zapoczątkowało badania nad średniowieczną kulturą nubijską. Razem z muzykami słuchacze odbędą podróż do zasypanej piaskami katedry sprzed ponad 1000 lat. To jedna z niewielu okazji, by posłuchać muzyki w otoczeniu chrześcijańskich malowideł z Faras, które przemówią do nas tak jak przed wiekami. Następne czwartkowe spotkania będą poświęcone ikonografii odkrytych malowideł oraz odkrywcy Faras i patronowi muzealnej Galerii – prof. Kazimierzowi Michałowskiemu. Początek 2022 roku to bogaty program wydarzeń naukowych i popularyzatorskich podsumowujących jedno z największych odkryć polskiej archeologii w XX wieku. Zastosowany w Warszawie oryginalny sposób montażu malowideł ogromnie usprawnił technikę prac konserwatorskich stosowanych w konserwacji malowideł ściennych.

Dzięki modlitwom i wierze w interwencję Boską Anna w podeszłym wieku poczęła i urodziła córkę, która później została matką Jezusa Chrystusa. Dowiedzą się, jak i dlaczego konserwatorzy odcięli malowidła ze ścian katedry w Faras. Z lica malowideł usunięto grudki piasku i zaprawy murarskiej, które były wtopione w masę, z niektórych malowideł usunięto również zaprawę z obwodu zewnętrznego, a także przecieki zaprawy z odwrocia malowidła. Renowacja malowideł w warunkach polskich wymagała wypracowania nowych technik konserwatorskich, którym brakowało znanych analogicznych metod. Kazimierza Michałowskiego, największy zbiór nubijskiej sztuki chrześcijańskiej na świecie.

Cud z Faras, którego dokonali Polacy. Skarby kultury zasypane tonami piasku

Dzięki multimediom, dla których przeznaczona zostanie specjalna przestrzeń, widz, także niepełnosprawny, zapozna się z dziejami Nubii chrześcijańskiej, architekturą, malowidłami katedry, z ich ciekawą ikonografią. W części sali zaprojektowanej tak, by oddawała nastrój panujący w historycznym wnętrzu sakralnym, znajdą się malowidła rozmieszczone podobnie jak w faraskiej świątyni. Do zbiorów muzealnych trafiły one dzięki polskim archeologom uczestniczącym w objętej patronatem UNESCO wielkiej międzynarodowej akcji ratowania pozostałości dawnych kultur Doliny Nilu rozwijających się na południe od I katarakty. W następnej sali, imitującej wnętrze sakralne, znajdą się niemal wszystkie malowidła ścienne z naw i kaplic katedry, pokazane w układzie zbliżonym do oryginalnego rozmieszczenia w kościele.

Otwarta w 1972 ekspozycja stała, w roku 2014 została udostępniona ponownie w nowej aranżacji. Zastanawia fakt, dlaczego freski z odkryć archeologicznych nie pozostały na swoim miejscu, w zbudowanym faras3d.pl w VII wieku kościele, niestety miejsce to, określane też jako wykopaliska "zalane w sudańskiej pustyni", zagrożone było zalaniem właśnie przez wody sztucznego zbiornika Jeziora Nasera, powstałego podczas budowy tamy na Nilu w Asuanie (Egipt). Oprócz 67 malowideł w stałej ekspozycji znalazły się również architektoniczne elementy dekoracji oraz ceramika tamtego okresu. Prof. Michałowski to jeden z największych polskich uczonych i światowych archeologów XX w. Brał udział w kampanii wrześniowej, trafił do obozu jenieckiego w Woldenbergu, gdzie zorganizował uniwersytet dla polskich oficerów.

Konserwacja i ochrona dziedzictwa kultury

„W północnej części znajdowało się bardzo dużo malowideł poświęconych kobietom, być może to w ogóle była wydzielona część w kościele dla kobiet. Zdaniem badaczki na słuszność jej interpretacji wskazuje także usytuowanie malowideł przy północnym wejściu do Katedry w Faras. W V wieku po Soborze w Efezie nadano jej tytuł Theotokos, czyli Matki Bożej i zaczęto przedstawiać na tronie z regaliami np. „Autor opisywał, że mając trzy lata Maria została przez rodziców przekazana do świątyni.

Archeologia i nowa interpretacja malowideł ze średniowiecznej katedry

• Spoidłem malowideł była guma roślinna, a one same zostały wykonane na gipsowym podkładzie z mułu nilowego i piasku.
• „Autor opisywał, że mając trzy lata Maria została przez rodziców przekazana do świątyni.
• „Część malowideł Katedry w Faras, około jednej trzeciej, zachowana była w tak złym stanie, że nie mogły być zdjęte ze ścian.
• Demontaż malowideł i ich konserwacja w ośrodku oddalonym od stanowiska pochodzenia były w owym czasie całkowitą nowością.
• Warunki klimatyczne były trudne, wnętrze katedry, podzielone na mniejsze pomieszczenia, nie pozwalało na użycie maszyn.
• Konserwacja i restauracja malowideł ściennych z Faras w Muzeum Narodowym w Warszawie była jedną z najważniejszych i najbardziej nowatorskich współczesnych akcji konserwatorskich, przeprowadzoną na niespotykaną wcześniej skalę.

18 października 2014 roku Galeria Faras została udostępniona zwiedzającym w zupełnie nowej odsłonie. Kolekcja nubijska w Warszawie pozostaje do dziś największym i najbogatszym zbiorem średniowiecznych zabytków nubijskich w Europie. Zabytki z Faras stały się zaczątkiem kolekcji nubijskiej Muzeum Narodowego w Warszawie, która w następnych latach powiększała się sukcesywnie o znaleziska z wykopalisk w Starej Dongoli, stolicy średniowiecznego królestwa Makurii, prowadzonych od 1965 r.

Jedną z pierwszych czynności było zabezpieczenie delikatnej powierzchni malowideł i odpowiednie jej utwardzenie, aby nie popękała w trakcie zdejmowania ze ściany. Zdejmowanie malowideł ze ścian było operacją trudną. Uratowano również wiele elementów dekoracji architektonicznej i innych bezcennych zabytków z terenu całego miasta.

Odkrycie szybko stało się światową sensacją i jednym z najważniejszych dokonań kampanii nubijskiej. Na jej ścianach znajdowało się ponad 120 malowideł ściennych, z czego ponad 60 można podziwiać w Warszawie. Odpowiedział na apel UNESCO o pomoc w ratowaniu zabytków zagrożonych zalaniem wodami Nilu, w związku z budową Wysokiej Tamy Asuańskiej.

Blendy w arkadach podkreślone są kolorem, dla stworzenia odpowiedniego tła do ekspozycji malowideł i kamiennych detali architektonicznych. W sali głównej wschodniego traktu galerii na dłuższych ścianach wprowadzono płytkie arkady. Znajdują się tam malowidła rozmieszczone podobnie jak w świątyni w Faras.

Konserwacja i restauracja malowideł ściennych z Faras Wykopaliska w Faras zostały nazwane „jednym z najgłośniejszych zwycięstw międzynarodowej akcji ratowania zabytków w Nubii”. Oczyszczono wtedy całkowicie wnętrze katedry. Druga kampania miała miejsce jesienią tego samego roku, skupiała się na rozebraniu ruin cytadeli arabskiej, znajdującej się na szczycie wzgórza oraz na odkopaniu murów katedry z zewnątrz. UNESCO rozpoczęło międzynarodową akcję ratowania zabytków w Nubii, w której wzięły udział ekspedycje ze wszystkich państw, które w tamtym czasie przeprowadzały wykopaliska w Egipcie, jak i z krajów, które nigdy wcześniej nie działały archeologicznie w tym rejonie. Wraz z podjęciem decyzji przez rząd egipski o budowie Wysokiej Tamy Asuańskiej, pojawiła się kwestia ocalenia licznych zabytków archeologicznych na terenie mającym znaleźć się pod wodami przyszłego sztucznego jeziora Nasera.